امام علی (ع) می فرماید
۞ هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است. ۞
Thursday, 4 June , 2020
امروز : پنج شنبه, ۱۵ خرداد , ۱۳۹۹ - 13 شوال 1441
شناسه خبر : 129
  پرینتخانه » سخنرانی, سید یدالله یزدان‌پناه تاریخ انتشار : 31 دسامبر 2017 - 0:00 | 24 بازدید | ارسال توسط :

سخنرانی علمی: اخلاق عرفانی (پیشنهادی در باب رویکرد اخلاقی نوین)

باسمه تعالی حضرت استاد یزدان‌پناه در ۶ آذر ۱۳۹۲ در جلسه گروه علمی عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی، درباره چیستی اخلاق عرفانی و لزوم تدوین نظام‌مند آن سخن گفته‌اند. استاد در جلسه ۲۰ آذر ۱۳۹۲ مبانی انسان‌شناختی اخلاق عرفانی را تبیین فرموده‌اند. گزارشی از جلسه نخست: هفتاد وهشتمین جلسه گروه علمی عرفان با موضوع «اخلاق عرفانی (پیشنهادی […]

باسمه تعالی

حضرت استاد یزدان‌پناه در ۶ آذر ۱۳۹۲ در جلسه گروه علمی عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی، درباره چیستی اخلاق عرفانی و لزوم تدوین نظام‌مند آن سخن گفته‌اند. استاد در جلسه ۲۰ آذر ۱۳۹۲ مبانی انسان‌شناختی اخلاق عرفانی را تبیین فرموده‌اند.

گزارشی از جلسه نخست:

هفتاد وهشتمین جلسه گروه علمی عرفان با موضوع «اخلاق عرفانی (پیشنهادی در باب رویکرد اخلاقی نوین)» در تاریخ ۶ آذر ۱۳۹۲ در مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار گردید. در این جلسه حجت الاسلام والمسلمین استاد یزدان پناه به این موضوع پرداختند که خلاصه این بحث چنین است:
استاد یزدان پناه کل بحث را در چهار مقام تبیین نمودند.
مقام اول:‌ بعنوان مقدمه است و آن اینکه از رویکردهای اخلاقی متعددی را در سنت اسلامی می‌توان در تاریخ مشاهده کرد که برخی ناظر به مباحث اخلاق فلسفی است نظیر کتاب طهاره‌ الاعراق که به عنوان نشان دهنده رویکرد اخلاقی فلسفی است و یا طب روحانی رازی که می‌توان در آن رویکردهای اخلاق روان شناختی ناظر به تأثیرات دنیوی را مشاهده کرد. دسته‌ای از متون دینی را در برخی آثار اسلامی نظیر اصول کافی ج ۲ می‌توان دید که روایات با مضامین اخلاق در آن وجود دارد. احیاء العلوم غزالی و قوت القلوب از جمله آثاری که برخی از متون دینی را با رویکرد اخلاق عرفانی تحلیل کرده است.
خواجه نصیر فی الجمله نسبت به این مسئله التفات پیدا کرد به اینکه اوصاف الاشراق را بر اساس اخلاق اهل بینش و شهود به نگارش در آورده چنانچه اخلاق ناصری را با رویکرد فلسفی نوشته است. در واقع ایشان در اوصاف الاشراق در مقابل اخلاق ناصری به تبیین مباحث با رویکرد اخلاقی اهل عرفان می‌پردازد.
مقام دوم: اینکه عرفان عملی بسیار رشد پیدا کرده و تحلیل شده و سخنی نیست ولیکن باید بین علم عرفان عملی و علم اخلاقی عرفانی تمایز قایل شد دلیل آن به  شرح ذیل است:
وقتی به علم اخلاق توجه می‌کنیم آن را اینگونه تعریف می‌کنند آن صفات و ملکات نفسانی که نسبت برای انجام به کار و رفتار خاص می‌شود و در واقع دغدغه فضایل و رذایل دارد. عرفان عملی دغدغه فضایل و رذایل ندارد اگرچه در او در باب مواردی که به فضایل و رذایل هم مسلط است و مطالبی آمده است ولی به عنوان او نگاه نمی‌کنند بلکه بحث سلوک مطرح است و علم سلوک سامان می‌گیرد.
بنابراین علم اخلاق را از فضای عرفان عملی جدا می‌کنیم.
در اینجا باید در تعریف بگوییم علم اخلاق عرفان به فضایل و رذایل می‌پردازد با رویکرد عرفانی و توحیدی.
البته علم اخلاق عرفانی با علم عرفان عملی ربط پیدا می‌کند چون در هر دو مبانی انسان شناختی،‌ غایت شناختی و هستی شناختی یکسان بکار برده می‌شود ولی در عین حال در علم اخلاق عرفان محور بحث فضیلت و رذیلت است ولی عرفان عملی این دغدغه را ندارد. علم اخلاق عرفان طبیعتاً بحسب مبانی و نوع نگاه خود به مقولاتی می‌پردازد که در رویکردهای دیگر مثلاً توبه شاید در برخی از رویکردها جزء اخلاق نیست ولیکن در این بستر و با این نوع نگاه می‌تواند در اخلاق عرفان خود را نشان دهد.
مقام سوم: با این معیار باید اخلاق عرفان را به شکل یک دستگاه اخلاق منظم ترسیم کرد و گزارش داد. پس باید یک دستگاه منسجم درست کنیم و در اینجا منظم تلاش می‌شود یک مدل ارائه گردد و قبل از ورود باید متذکر شویم که آثاری در باب اخلاق عرفان پدید آمده است الرعایه لحقوق الله اثر محاسبی کتابی است که مراحل اولیه اخلاق عرفانی را در آن مشاهده می‌کنیم. قوت القلوب نیز در فصل ۳۲ و ۳۳ به مباحث اخلاقی با رویکرد عرفان می‌پردازد. احیاء العلوم متأثر از قوت القلوب است و یا کتاب مهجه البیضاء که روایاتی از اهل بیت را بر مباحث احیاء العلوم افزوده است و در همین فضا قرار دارد و بو علی در اشارات آخر نمط نهم همین تحلیل‌های عرفانی را برای دسته‌ای از خلقیات در خود جای داده است. بحر المعارف هم اینگونه است و حضرت امام و هم در بحث‌هایی از چهل حدیث حال و هوای عرفان را دارد و کتاب مقالات آقای شجاعی هم از این دسته از آثار بر حساب می‌آید.
مقام چهارم: پیشنهاد یک مدل در بحث اخلاق عرفان.
در اخلاق مسئله سعادت انسان از پایه‌ها و مبانی بسیار مهم اثرگذار در تحلیل مقولات اخلاقی است. سعادتی که عرفا برای انسان مطرح می‌کنند وصول الی الله است و مباحث کلامی را می‌توان بر حسب این مدل به سه مرحله تقسیم کرد: ۱٫ اخلاق قبل از وصول     ۲٫ اخلاق حین وصول     ۳٫ اخلاق بعد از وصول
در قبل از وصول بر حسب این غایت مسئله ریاضت غلیظ است که فلسفه ریاضت تلطیف سرّ است که موجب می‌شود عشق بیاید و عشق زمینه برای وصول است.
در اخلاق قبل از وصول، یک سری از خُلق‌ها را مانع می‌دانند و یکی از آن امور نفس اماره است و باید از نفسانیت دست کشید لذا تمام صفات نفسانی مانند شهوت، حرص، انانیت و غضب مذموم می‌شود بلکه حتی اگر کاری بکنیم که اخلاص نباشد مذموم است در واقع هر چیز که خدا را کنار می‌گذارد مذموم است. باید تذکر دادکه اخلاق یا فردی است یا اجتماعی است یا اخلاق در ارتباط با خداست.
در مراحل میانی می‌‌گویند اگر کسی بخواهد به خدا برسد باید خُلق نیکو در خود به وجود بیاورد مثلاً فتوّت، تواضع و صدق، جود، مهربانی، ‌تواضع،‌ خوشدلی و … و یا اخلاق شخصی مثل صبر همه را باید در خود پیاده کند چون اینها مایه تلطیف است که می‌تواند انسان را به خدا برساند. در ارتباط با خداوند خلقیاتی مانند توبه، انابه، تسلیم، رضا، توکلی، اعتصام، شکر، اخلاق تقرب یاد کرد؛ پس هر سه نوع اخلاق در اینجا باید باشد.
تا اینجا اخلاق قبل از وصول بیان شد این را می‌توان اخلاق بندگی نامید. از سویی از زاویه عرفا این فضایل را بعنوان طریقیت قبول دارند وگرنه به عنوان خود موضوعیت ندارد با این توضیح می‌توان اخلاق عرفانی را اخلاق احراری است و همین سخن در مرحله‌ی وصول و بعد از وصول مطرح است.
اما در مرحله وصول اینکه در این مرحله با وصول و فناء و بقاء بعد الفنا در سفر دوّم و سوّم تخلق و تحقق به اخلاق الهی مطرح است و در واقع در این مرحله اخلاق تحققی است که به اسماء حسنای حق تحقق پیدا می‌کند. این اخلاق تشبه به محبوب است. این اخلاق بندگی است ولی قوی‌تر. اخلاق تقرب در مرحله عالیتر اما در مرحله نهایی مرحله تکمیل و سفر چهارم که بیشترین جلوه‌های اخلاقی اجتماعی است ولی بالحق است بخلاف مرحله قبل از وصول که خلقیات اجتماعی بالحق نبود و خلقیاتی نظیر تواضع و رأفت رسول الله در این مقطع قابل بررسی است. همه اینها همان اخلاق اجتماعی هستند ولی بالحق هستند یعنی جهت حقائی است.
بنابراین از اخلاق عرفانی می‌توان به اخلاق توحیدی، اخلاق بندگی، اخلاق تقرب و اخلاق احراری یاد کرد و به صورت نظام و سیر چند پله‌ای (مانند قبل از وصول، حین الصول و بعد از وصول) از آن تصویر ارائه نمود.

منبع این گزارش

 

استاد یزدان‌پناه درباره اخلاق عرفانی در مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه مشهد نیز سخن گفته‌اند. گزارشی از این نشست علمی:

 

 

در این نشست حجت الاسلام والمسلمین سید یدالله یزدان پناه مطالب خود را به شرح ذیل مطرح کردند:
مقدمه:
استاد یزدان پناه فرمود: بایزید بسطامی اندیشه فنا را به عنوان کمال نهایی در عرفان مطرح کرده است و بعدهاجنید بغدادی  فرمود فناء کمال نهایی نیست بلکه بقاء بعد فناء، کمال است چون رسول الله صلی الله علیه وآله به آن دست پیدا کرد.
استاد در خصوص اهمیت و ضرورت بحث بیان کردنددر این خصوص باید کتب اخلاقی  تدوین شود و گامی موثر در اخلاق و عرفان برداشته شود.
این استاد عرفان فرمود:
اخلاق به سبک های مختلف مطرح است:
الف) اخلاق فلسفی  مثل کتاب طهارت العراق   ب) اخلاق عرفانی مثل کتاب منازل السائرین و اخلاق عملی.
گاهی اخلاق عملی را مساوی با اخلاق عرفانی مطرح می کنند ولی این فکر درست نیست، ما الگو کامل اخلاق عرفانی نداریم بلکه باید پدید بیایید اگر چه به نحو موجبه جزییه برخی علما دست به این اقدام زده اند  که به آن اشاره میشود ایشان فرمودند: اخلاق عرفانی باید شاخصه هر دو علم (اخلاق و عرفان) عملی را داشته باشد.
استاد در خصوص تعریف علم اخلاق فرمودند: تحقیق در ملکات و صفات آدمی آنگونه که باید باشد.ولی بعضی به جایی ملکات و صفات، رفتار را انتخاب کرده اند. لازم به یاد آوری است حتی آنهایی که اخلاق مدرن را مطرح کرده اند با این شاخصه و تعریف منطبق است و باید منطبق باشد.
استاد یزدان پناه در موردتعریف عرفان عملی فرمودند:در عرفان عملی دغدغه سیر الی الله  و مراتب این سیر مطرح است.موضوع اخلاق عملی، اعمال و صفات قلبی که به صورت مقامات و منازل از آن جهت که موجب وصول الی الله میشود مطرح است.
استاد عرفان حوزه علمیه قم فرمود:نوع تحلیل و تنظیم در اخلاق عرفانی و عرفان عملی مطابق هم نیستند. اخلاق عرفانی یعنی باید و نیاید همراه با نگاه توحیدی و عرفانی به فضلیت و رذیلت، برخی موضوعات اخلاق عرفانی متخذ از اخلاق عملی می دانند.
این استاد حوزه در خصوص پیشینه تالیفی بحث به نحو موجبه جزییه این گونه برشمردند: ۱- کتاب الرعایه فی حقوق الهی تالیف محاسبی قرن سوم ۲- قوت القلوب ابوطالب مکی  در فصل ۳۲ و ۳۳ و مراحل نه گانه این فصول    ۳-نمط نهم اشارات  ۴- احیاء العلوم امام محمد غزالی  ۵- محجه البیضاء….. ۶- بحر المعارف ……– چهل حدیث حضرت امام و مقالات استاد شجاعی.
برای شروع و ورود به اصل بحث  ابتدا باید مقدمه مبنای انسان شناسی و هستی شناسانی بحث  مطرح شود تا ذهن ها برای این بحث آماده شود تا وقتی مباحثی  مثل وحدت شخصی وجود اگر مطرح شد بعد  کل اخلاق عرفانی، اخلاق بندگی می شود.
همچنین مباحثی مثل بحث سعادت انسان  و نوع نگاه انسان و قلب و دایره های طولی انسان  این ها باید مطرح شود و الگو اخلاق عملی به عنوان یک طیف و سیرباید ملاحظه گردد.البته با دسته بندی جدید که سه مرحله است: مرحله اول و ابتدایی ( اخلاق قبل الوصول)،مرحله میانی و تخلق به اخلاق نیکو و مرحله سوم اخلاق  بعد الوصول.
اخلاق  قبل الوصول:بحث ریاضت که تمرین روحانی که موجب نورانیت دل و عشق الهی و تلطیف سر و موجب رفع میشود.
اساس اخلاق عرفانی میخواهد وصول الی الله ومعامله مع الله وبالله و فی الله را متحقق کند.
نکته:نوع اخلاق ها با غایت انسان شناختی خودش شناخته میشوند.
مانع وصول نفس اماره  است که در این جا باید مطرح شود  نباید ها از امر نفس اماره،است. و بایدها از امر اخلاق  و مقابلش فطرت. حضرت امام(ره) این بحث را خصوصا در اخلاق سیاسی  و تکنیک های مربوط با این باب را عالی مطرح کرده اند.
(مرحله میانی):توصیه به خلق نیکو
خواجه عبد الله انصاری در باب ۳۱ تا ۴۰ این بحث را مطرح کردند،میتوان مجموعه اخلاق را به  عنوان اخلاق بندگی مطرح کرد و نوع نگاه در مقوله اخلاقی با تحلیلات عرفانی خیلی از عناوین معنی خاصی پیدا می کند، مثل الخلق عیال الله یعنی انفع به حال خلق محبوبیت نزد خالق را به دنبال دارد.
مرحله دوم: مراحل وصول الی الله (سفر دوم و سوم) متخلق به اخلاق الهی ولی همه خلق نیکوی بالله را دارد  و سالک بنده تمام اسماء و صفات میشود، حقیقت جود در انسان یعنی عبد الجواد و ظهور اسم الجواد در انسان.
مرحله سوم (سفر چهارم): اوج اخلاق عرفانی است  و خُلق عظیم در این مرحله مطرح است و بسیاری از رفتار پیامبر(ص) در این مرحله به خاطر این مرحله است  و هستی به سان نفس نبی میشود  و لذا با تمام هستی می جنگدو باید همه را به سوی خدا ببرد. و نوع فضلیت های در این مرحله، معنی خاص تری پیدا می کنند.
استاد در آخر بحث به سوالات زیر پاسخ دادند.
  1. ضرورت طرح و میزان تاثیر طرح اخلاق عرفانی در سلوک چیست؟
  2. اسفار اربعه را اولین بار چه کسی مطرح کرده است؟
  3. فنایی ذاتی یعنی چه؟
  4. اضافه “نفخت فیه من روحی” اشراقی است یا تشریفیه؟

منبع این گزارش

 

برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.